Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı | Türkiye Kritik ve Stratejik Madenler Rapor

Kritik Madenler: Tedarik zincirinde kesinti yaşanması veya yüksek fiyat artışı halinde sanayi üretiminde ciddi ekonomik sorunlara ya da güvenlik zafiyetine yol açabilecek sanayi girdileri.

Stratejik Madenler: Ulusal güvenlik ve ekonomik refah açısından kritik öneme sahip olan, iç veya dış dinamiklerden dolayı tedariki kısıtlanma riski barındıran temel madenler.

İkincil Üretim: Stratejik madenlerin birincil cevher çıkarımı yerine, maden atıkları, pasalar veya diğer üretim süreçlerindeki yan ürünlerden ileri teknolojik yöntemlerle geri kazanılması süreci.

Nadir Toprak Elementleri: Modern endüstrinin, ileri teknoloji uygulamalarının ve ulusal güvenliğin sürdürülebilirliği ile refahı açısından hayati rol oynayan stratejik ham maddeler.

Yüksek Tedarik Riski: Bir madenin tedarik zincirinde yaşanabilecek olası kesintilerin ve ani fiyat dalgalanmalarının sanayi ve savunma üretimi üzerinde yaratacağı stratejik kırılganlık derecesi.

Kantitatif Modeller: Sayısal verileri, matematiksel denklemler ve istatistiksel yöntemler kullanarak analiz etmeye, geleceğe yönelik tahminler yapmaya ve karar verme süreçlerini optimize etmeye yarayan araçlar.

Kritiklik Skoru: Tedarik, fiyat, talep, geri dönüşüm ve potansiyel risk kategorilerindeki 12 farklı alt göstergenin ağırlıklandırılmasıyla hesaplanan ve en yüksek değeri 35 olan matematiksel ölçüm sistemi.

II. ARAŞTIRMACI KURUM T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Tabii Kaynaklar Dairesi Başkanlığı: Ülkenin maden ve tabii kaynak potansiyelini analiz eden, sürdürülebilir yönetim stratejileri geliştiren kamu birimi.

III. METODOLOJİ
Rapor; Türkiye’nin kritik ve stratejik madenlerini belirlemek üzere gelişmiş ülkelerin küresel ham madde stratejilerini ve uyguladıkları kantitatif modelleri karşılaştırmalı olarak inceliyor. Çalışmada öne çıkan 63 aday maden arasından verisi eksiksiz elde edilen 37 maden seçilerek; tedarik, fiyat, talep, geri dönüşüm ve toksisite risklerini içeren 12 alt gösterge üzerinden 35 tam puanlık bir kritiklik skoru hesaplanıyor. Elde edilen bu matematiksel skorlar, TÜİK’in dış ticaret verileri (ithalat ve ihracat ağırlıkları) ile entegre edilerek ulusal ölçekli nihai ham madde önceliklendirmesi oluşturuluyor.

IV. BULGULAR
Küresel mineral arzındaki yoğunlaşma tedarik risklerini tetikliyor.

Madenler ekonomik büyüme için vazgeçilmez bir rol oynarken ham madde üretiminin coğrafi olarak birkaç ülkenin tekelinde yoğunlaşması küresel arz kısıtlarına yol açıyor.

Çin, nadir toprak elementleri piyasasını büyük oranda elinde bulunduruyor.

Şili en büyük bakır üreticisi, Güney Afrika ve Rusya platin grubu metallerde en büyük üreticiler olarak piyasayı domine ediyor.

Rapora göre arzı elinde tutan ülkelerdeki politik, sosyal, çevresel veya lojistik dalgalanmalar, mineral fiyatlarında ani ve sert oynamalara yol açarak tedarik güvenliğini zora sokuyor.

8 kritik maden Türkiye için yüksek önem derecesinde.

Başlıca Yüksek Öneme Sahip Kritik Madenler: lityum, gümüş, titanyum, demir, manganez, çinko, bakır ve alüminyum.

Yüksek Öneme Sahip Kritik Madenlerin yüksek ithalat bedelleri ve stratejik sanayi kollarındaki yoğun kullanımları, onları dışa bağımlılık ve tedarik riski açısından en kritik seviyeye yerleştiriyor.

19 maden Önemli Kritik Madenler listesinde.

Kritiklik skoru 10 ile 16 arasında hesaplanan 19 maden Önemli Kritik Maden olarak tanımlanıyor.

Başlıca Önemli Kritik Madenler: nikel, nadir toprak elementleri, kömür, paladyum, kobalt, bizmut, arsenik, molibden, galyum, kurşun, kadmiyum, indiyum, germanyum, niyobyum, kalay, cıva, antimuan, barit ve grafit.

Rapora göre Önemli Kritik Madenler, ileri teknoloji ve yeşil enerji yatırımları için vazgeçilmez girdiler olarak öne çıkıyor.

10 maden Potansiyel Kritik Madenler grubunda.

Kritiklik skoru 10’un altında kalan 10 maden Potansiyel Kritik Madenler olarak belirleniyor.

Başlıca Potansiyel Kritik Madenler arasında berilyum, florit, krom, bor, platin, manyezit, feldspat, kaolen, trona ve bentonit yer alıyor.

Türkiye’nin küresel ölçekte rezerv ve üretim lideri olduğu bor ile trona, dışa bağımlılık ve tedarik riski taşımadığı için kritiklik puanı 10’un altında kalarak bu grupta yer alıyor.

Savunma sanayisinde 26 stratejik maden kilit rol oynuyor.

Savunma Sanayii Başkanlığı’ndan alınan verilerle derlenen stratejik maden listesinde 26 farklı maden emtiası yer alıyor.

Belirlenen 26 stratejik madenden 10 tanesi hem kritik hem de stratejik maden olma ortak özelliğini taşıyor: kobalt, krom, molibden, titanyum, nikel, niyobyum, alüminyum, çinko, demir, manganez.

Rapora göre niceliksel olarak Türkiye’nin savunma sanayisinde ihtiyaç duyduğu ilk 3 stratejik maden: Alüminyum, demir ve titanyum.

Stratejik madenler için acil stok planlaması zorunlu görülüyor.

Miktar ölçeğinde talep görece az olsa bile nadir toprak elementleri ve niyobyum gibi kritik madenlerin küresel olarak çok az sayıda üreticiden sağlanması yüksek tedarik riski yaratıyor.

Raporda, bu hassas madenlerin arzında yaşanabilecek olası bir kesintinin doğrudan ulusal güvenlik zafiyetine yol açabileceği uyarısı yapılıyor.

Güvenlik açıklarının önüne geçmek amacıyla, kritik ve stratejik madenlerde 2-3 yıllık ulusal ihtiyaçlar çerçevesinde acil stok planları oluşturulması elzem görülüyor.

Üretim yöntemlerindeki kısıtlar detaylı planlama gerektiriyor.

Rapora göre stratejik olarak belirlenen madenlerin birçoğunun üretim yöntemi klasik madencilik faaliyetlerinden büyük farklılık gösteriyor.

Raporda madenlerin doğrudan birincil madencilikle elde edilmek yerine, genellikle diğer maden üretim süreçlerinde birer yan ürün olarak ya da maden pasa ve atıklarından ikincil üretim teknikleriyle elde edilebileceği vurgulanıyor.

Kısıtlı üretim yapıları sonucu madenlerin rezerv açısından diğer madenlerin üretim süreçlerine bağımlı kalmasına nedeniyle süreçte çok daha detaylı bir üretim planlaması olması gerektiği vurgulanıyor.

Madenlerin kritiklik dengesi değişken.

Rapora göre teknolojik gelişmeler ve küresel pazar dinamikleri, madenlerin önem derecelerini ve kritiklik puanlarını zamanla değiştiriyor.

Raporda yer alan 37 maddenin kritiklik puanlarının belirli aralıklarla sistematik olarak güncellenmesi gerektiği vurgulanıyor.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, tedarik zinciri güvenliği, stoklama kuralları ve üretim teşviklerini içeren Kritik Madenler Strateji Belgesi hazırlık çalışmalarına 2025 yılı itibarıyla başladığını duyuruyor.